Projekt ustawy o Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP) oznaczony jako UC100 wywołuje poważne zastrzeżenia samorządów. Związek Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej, reprezentujący ponad połowę polskich gmin, wydał stanowcze stanowisko wobec proponowanych zmian, które jego zdaniem mogą destabilizować lokalne systemy gospodarki odpadami.
Główne zagrożenia dla budżetów gmin
Eksperci ZGWRP identyfikują kilka kluczowych ryzyk wynikających z obecnego kształtu reformy:
- Utrata dochodów z wartościowych surowców – system kaucyjny przejmie najbardziej rentowne frakcje (PET, aluminium, szkło) bez mechanizmu rekompensaty dla gmin
- Marginalizacja samorządów w procesie dystrybucji środków finansowych przez NFOŚiGW
- Luka finansowa w latach 2026-2028 podczas okresu wdrażania nowych rozwiązań
- Model finansowania ex post zmuszający gminy do kredytowania całego systemu
Szczególnie niepokojący dla samorządowców jest brak gwarancji ustawowych dotyczących udziału gmin w redystrybucji środków z opłaty opakowaniowej. Jak podkreśla ZGWRP, bez odpowiednich zabezpieczeń prawnych gminy mogą zostać sprowadzone do roli „administratorów deficytu”.
Postulowane zmiany w systemie finansowania
Aby zapobiec destabilizacji lokalnych budżetów, ZGWRP proponuje szereg konkretnych poprawek legislacyjnych:
Gwarancje finansowe dla samorządów
Kluczowym postulatem jest ustawowe zagwarantowanie gminom minimum 50% udziału w środkach z opłaty opakowaniowej. Związek argumentuje, że taki udział odpowiada faktycznym kosztom funkcjonowania lokalnych systemów gospodarki odpadami.
Równie istotne jest wprowadzenie mechanizmu zaliczkowego, w ramach którego Organizacje ROP wypłacałyby gminom zaliczki kwartalne w wysokości co najmniej 70% należności z poprzedniego okresu. Ma to zapobiec sytuacji, w której samorządy będą zmuszone do udzielania nieoprocentowanych pożyczek producentom.
Subwencja wyrównawcza na okres przejściowy
ZGWRP postuluje wprowadzenie specjalnej subwencji na lata 2026-2028, wypłacanej według algorytmu: liczba mieszkańców × średni koszt odbioru 1 Mg odpadów × 0,1. Taki mechanizm ma chronić mieszkańców przed gwałtownym wzrostem opłat śmieciowych w najtrudniejszym okresie transformacji systemu.
Problem równości terytorialnej
Specyfika obszarów wiejskich wymaga odrębnego podejścia do organizacji systemu kaucyjnego. ZGWRP ostrzega przed wykluczeniem mieszkańców wsi z powodu ograniczonej sieci punktów zwrotu opakowań.
Związek domaga się zapewnienia co najmniej jednego punktu zbiórki na każde 10 000 mieszkańców, przy czym każda gmina musi mieć przynajmniej jeden taki punkt. Dodatkowo proponowane są:
- Finansowanie Punktów Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych (PSZOK) bezpośrednio z funduszy ROP
- Wprowadzenie mobilnych punktów odbioru surowców
- Wsparcie finansowe dla małych sklepów (poniżej 200 m²) uczestniczących w systemie
Kontekst polski i europejski
Reforma ROP w Polsce jest odpowiedzią na wymogi unijnych dyrektyw dotyczących gospodarki cyrkularnej. Podobne systemy funkcjonują już w innych krajach UE, jednak ich implementacja często napotyka na opór ze strony samorządów lokalnych.
W Polsce problem jest szczególnie złożony ze względu na dużą liczbę małych gmin wiejskich (ponad 1500 jednostek poniżej 10 000 mieszkańców), które mogą mieć trudności z adaptacją do nowego systemu bez odpowiedniego wsparcia finansowego.
Transparentność i kontrola systemu
ZGWRP postuluje również zmiany w zarządzaniu całym systemem ROP. Kluczowe są:
- Zwiększenie reprezentacji JST w Radzie ROP do co najmniej 50% składu
- Obowiązek corocznego sprawozdania NFOŚiGW przed NIK z podziałem wydatków na poziomie gmin i regionów
- Ochrona prawna dla wójtów i burmistrzów przed sankcjami za niewykonanie obowiązków wynikające z braku środków finansowych
Perspektywy zmian
Stanowisko ZGWRP pokazuje, jak skomplikowana jest implementacja zasady „zanieczyszczający płaci” w praktyce samorządowej. Związek deklaruje gotowość do współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska, jednak stanowczo sprzeciwia się przyjęciu projektu w obecnym kształcie.
Bez wprowadzenia postulowanych poprawek reforma może skutkować nie tylko destabilizacją lokalnych systemów, ale także znacznym wzrostem opłat dla mieszkańców – dokładnie odwrotnym efektem od zamierzonego.
Ostateczny kształt ustawy będzie zależał od dalszych negocjacji między rządem a przedstawicielami samorządów. Doświadczenia innych krajów europejskich pokazują, że sukces systemów ROP wymaga znalezienia równowagi między celami ekologicznymi a stabilnością finansową lokalnych struktur.
