Bieszczadzkie lasy stały się areną spektakularnego sukcesu ochrony przyrody. Marcowa inwentaryzacja przeprowadzona przez Lasy Państwowe ujawniła rekordowy wzrost populacji żubrów – o 100 osobników w ciągu zaledwie jednego roku. Po polskiej stronie Bieszczad żyje obecnie 880 tych majestatycznych ssaków, a na Słowacji kolejne 60, co daje łącznie 940 osobników.
Ten imponujący wynik nabiera szczególnego znaczenia w kontekście historycznym. Cała populacja bieszczadzkich żubrów wywodzi się od 17 sztuk wypuszczonych na wolność 60 lat temu. W październiku 1963 roku pierwsze żubry trafiły do zagrody aklimatyzacyjnej w Nadleśnictwie Stuposiany, by wiosną 1964 roku rozpocząć życie na wolności.
Rozkład populacji i sezonowe migracje
Analiza danych z Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie pokazuje, że największa koncentracja żubrów występuje w Nadleśnictwie Baligród, gdzie żyje 392 osobniki zgrupowane w 14 stadach. Zimowe miesiące zwierzęta spędzają w lasach nadleśnictw Cisna, Komańcza, Lesko, Lutowiska i Stuposiany.
Szczególnie interesujące jest zachowanie obserwowane w Nadleśnictwie Lutowiska pod masywem Otrytu, gdzie zanotowano najliczniejszą grupę liczącą 99 osobników. Choć żubry są znane z życia stadnego, leśnicy obserwują również samotne osobniki – najczęściej starsze samce.
Z nadejściem wiosny zachowanie stad ulega charakterystycznej zmianie. Zwierzęta rozpraszają się i wędrują w wyższe partie gór, gdzie samice mogą spokojnie wychowywać młode. Niektóre osobniki przemieszczają się na znaczne odległości, docierając w okolice Birczy, Brzozowa, Dukli i Rymanowa.
Precyzyjny monitoring zastąpił szacunki
Od 2009 roku system monitoringu żubrów przeszedł rewolucyjną zmianę. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska powierzyła nadleśnictwom prowadzenie precyzyjnych inwentaryzacji, które zastąpiły wcześniejsze szacunki. Nowa metodologia, oparta na wielodniowych obserwacjach terenowych prowadzonych tego samego dnia we wszystkich jednostkach, eliminuje ryzyko podwójnego liczenia.
Ten system obejmuje również grunty prywatne, co pozwala na uzyskanie pełnego obrazu populacji. Dzięki temu można stwierdzić z całą pewnością, że bieszczadzkie żubry stanowią obecnie jedną z największych populacji w Europie.
Problemy sukcesu ochrony gatunku
Dynamiczny wzrost populacji, choć będący niewątpliwym sukcesem ochrony przyrody, generuje nowe wyzwania. Naukowcy od ponad dekady alarmują o zjawisku przegęszczenia populacji na ograniczonym obszarze. Konsekwencje tego zjawiska są wieloaspektowe i dotykają różnych sfer:
- Znaczne szkody w uprawach rolnych i leśnych
- Wzrost zagrożenia epidemiologicznego
- Problemy z rozprzestrzenianiem się chorób
- Konflikty z lokalnymi społecznościami
Edward Marszałek z RDLP w Krośnie wyjaśnia:
„Rozwiązaniem na rozgęszczenie populacji jest przewożenie żubrów w inne okolice i to dzieje się, ale w bardzo ograniczonym zakresie. Zaledwie kilkanaście osobników trafiło od nas do Bułgarii i Rumunii.”
Ograniczenia w relokacji zwierząt
Przenoszenie bieszczadzkich żubrów napotyka na istotne przeszkody. Ponieważ reprezentują one górską linię hodowlaną, nie mogą być przemieszczane na obszary nizinne. Rozważane są lokalizacje na Pogórzu Przemyskim czy w Beskidzie Niskim w okolicach Magurskiego Parku Narodowego, jednak brakuje zgody lokalnych społeczności.
W Polsce żubry występują również w Puszczy Białowieskiej, gdzie na koniec 2025 roku odnotowano 1176 osobników żyjących na wolności. Łączna polska populacja żubrów osiąga tym samym ponad 2000 osobników.
Zagrożenia epidemiologiczne i naturalna regulacja
Największym problemem rosnącej populacji jest wzrost ryzyka epidemiologicznego. Duże zagęszczenie sprzyja rozprzestrzenianiu się groźnych chorób, takich jak gruźlica czy telazjoza. Ta ostatnia choroba dotyka rocznie kilkadziesiąt osobników, często prowadząc do ich śmierci lub czyniąc je łatwym celem dla drapieżników.
Jako gatunek ściśle chroniony, żubry nie podlegają sztucznej regulacji populacji poprzez odstrzał.
„Choroby, które trapią żubry są naturalnym elementem ograniczającym wzrost populacji. Warto podkreślić, że leczenie tych zwierząt w stanie dzikim jest niemożliwe”
– podkreśla Edward Marszałek.
Naturalnymi regulatorami populacji są również drapieżniki – wilki i niedźwiedzie. Jednak wzrost o 100 osobników w ciągu roku sugeruje, że te mechanizmy mogą okazać się niewystarczające.
Wyzwania dla przyszłości
Sukces ochrony żubrów w Bieszczadach stawia przed naukowcami i zarządcami przyrody nowe dylematy. Rosnąca populacja będzie potrzebować nowych terenów siedliskowych, co oznacza konieczność podejmowania trudnych decyzji dotyczących zarządzania gatunkiem.
Lokalne społeczności stają przed wyborem między zgodą na przesiedlenie żubrów do nowych obszarów a rozważeniem innych form regulacji populacji. To pokazuje, jak złożone są wyzwania współczesnej ochrony przyrody, gdzie sukces w ratowaniu gatunku może rodzić nowe problemy wymagające innowacyjnych rozwiązań.
